Zowel in de geschiedenis als ook nu weer zie je hoe machtige en macho denkende en opererende mannen tot een oorlog besluiten. Ze doen dat in feite altijd vanuit een scheef en egocentrisch wereldbeeld, gericht op het veiligstellen van de eigen visie, positie, macht en bezit. Dat zie je bij zowel Poetin als Assad, een normaal mens kan er niet bij dat er daarbij geen enkel gevoel lijkt te bestaan voor het vreselijke leed dat onvoorstelbaar veel mensen wordt aangedaan. Bij Assad kun je er met je verstand niet bij dat hij hulp aan machteloze en in schrijnende omstandigheden verkerende inwoners van zijn eigen land ondergeschikt maakt aan eigen positie en politieke doelen.

In Turkije is een deel van de schade te wijten aan gebrekkige bouw en het niet uitvoeren van controles op aardbevingsbestendige maatregelen, meestal als gevolg van corruptie. Van Erdogan heb ik geen ontroering, bewijs van geraaktheid of empathie gezien met de getroffen burgers. Wel zei hij dat het nog wel meeviel met de ingezette hulp; ook beloofde hij dat er ‘snel’ voor iedereen een nieuwe woning zou komen. Dit laatste suggereert met de komende verkiezingen voor ogen toch meer aandacht voor de eigen politieke positie dan voor het acute leed. Ook bij deze natuurramp is er dus sprake van menselijk falen.

Een kwetsbare vraag is of deze catastrofes ook nog iets goed opleveren. Wat de oorlog betreft kun je wijzen op de allianties die ontstaan, het verzet in het vrije westen tegen het onrecht en het buitenproportionele geweld dat wordt ingezet tegen een vrij land en de sterke solidariteit met de onderdrukten. Er worden wapens geleverd mede vanuit het besef dat het kwaad ook ons kan bereiken als we geen krachtig tegenspel bieden. We zien mooie reacties: harten gaan open, er is meeleven met en liefde voor de medemens in de getroffen gebieden, opvang, hulpverlening, er komen medicijnen, goederen, geld, adviseurs etc.

Intussen is het leed nog schrijnend aanwezig. Over de zin van lijden zijn vele boeken geschreven en het blijft een hachelijk onderwerp. Maar het maakt waardevolle dingen zichtbaar die er wel zijn maar die we vaak niet zien. Je kunt om je heen veel zorgen proeven, somberheid over de toekomst, over onrecht, klimaat, ongevoeligheid en onverdraagzaamheid en ga maar door. In de massale hulp die op gang komt voor de getroffen gebieden zien we dat die verborgen kant, ook in onze vrije samenleving, er wel degelijk is: mensen komen uit hun schulp, zijn geraakt door onrecht en leed, stellen een daad, organiseren akties, verzamelen goederen, trekken hun portemonnee.

En we komen uit ons isolement: we beleven saamhorigheid in het ons samen tegen het onrecht te verzetten, samen aan te pakken in het lenigen van de nood. Ik herken daarin iets van wat de Vlaamse psychiater en psychotherapeut Dirk de Wachter ergens schrijft, namelijk dat het verbinding zoeken tussen mensen gek genoeg soms beter lukt bij verdriet en tegenslag. Oftewel: tegenslagen kunnen nuttig zijn om verbinding te creëren. Hij zegt dat het de ethische plicht is van de gelukkige mens, die uit een warm nest komt, om de lastigheid van de wereld te zien en er iets mee te doen. Is het niet zo dat de nood in de wereld ons daarbij een handje helpt?

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)