- Na de tv-serie over het wel en wee van de aristocratische familie Grantham op het prachtige landgoed Downton Abbey zijn er inmiddels twee films uitgebracht. In de rolverdeling spelen lord en lady Grantham, hun kinderen en verdere familie een grote rol en niet minder hun zeer uitgebreide personeel. Waarom is dit kostuumdrama nog steeds zo’n enorm succes? Je kunt het zien als een feel-good-verhaal, je kunt erin wegdromen en af en toe een traantje wegpinken. Maar er is meer aan de hand.

Het standsverschil in deze periode is groot. Het speelt globaal vanaf begin 1900 tot aan de dreigende Tweede Wereldoorlog. In die tijd verandert er enorm veel in de wereld, hun samenleving en dus in de levens van de betrokkenen. De ramp van de Titanic, maar ook de spanningen tijdens de Eerste Wereldoorlog hakken er bij de familie flink in. Intussen gaat de technologische ontwikkeling heel snel, autobezit neemt toe, er komt telefoon enzovoorts. Ook de vermogenspositie wordt kwetsbaarder: zo wordt een reparatie aan het lekkende dak mede bekostigd door een Amerikaanse filmploeg toe te staan opnamen te maken in het landhuis, wat eerst als iets vulgairs werd beschouwd.

De veranderingen brengen verwarring in de levens, de positie en het gedrag van vrijwel alle spelers. Het besef en gevoel van onderlinge afhankelijkheid wordt geleidelijk groter. Je merkt bijvoorbeeld aan de personeelsleden dat ze erg gesteld raken op de familie Grantham en gehecht aan de relatief veilige positie en geborgenheid die hun leven daar kent. Het is bijna een groot gezin, een klein dorp binnen de muren van Downton Abbey. Wanneer het lady Grantham op een bepaald moment allemaal even te machtig wordt neemt notabene de butler haar geroerd en vaderlijk in zijn armen en bedanken ze elkaar voor de onderlinge steun en toewijding. Voorheen was zoiets natuurlijk ongehoord.

De steeds aanwezige vraag in dat verhaal ‘begrijpen we onze wereld nog?’ is ook vandaag voelbaar. Onze kinderen groeien op in een redelijk overzichtelijke, stabiele en welvarende samenleving. Zij hebben niet zoals hun grootouders de ervaring dat de wereld ook in brand kan staan. De nood in de wereld werd vaak gezien als iets van ver, niet van hier, ondanks de soms ingrijpende mediaberichten. Hun en ons bijna als vanzelfsprekend ervaren vertrouwde leven wordt nu ruw verstoord. Ineens spreken we mensen die halsoverkop moesten vluchten, met niet veel meer bij zich dan hun identiteitsbewijs, wat kleren, en soms een huisdier. Met verdriet, angst, onzekerheid. Over gesneuvelde familieleden, over het leven van een broer die aan het front vecht of over oma die in het oosten van het land woont, over wat er van hun huis of school is geworden. We waren zo optimistisch gestemd na de val van de Berlijnse muur, de Arabische lente enz. maar kijk wat er nu gebeurt. Onze westerse idealen en waarden van democratie, welvaart en welzijn voor alle mensen krijgen forse klappen.

Downton Abbey is een verzonnen verhaal, maar gebaseerd op de kennis van een hoop deskundigen, zodat de gewoonten, machtsverhoudingen en standsverschillen overeenkomen met het werkelijke leven destijds. Ook de familie Grantham en het personeel werden geconfronteerd met verlies en onzekerheid, ze konden in hun onmacht en ontreddering eigenlijk niet meer doen dan oog hebben voor elkaar. Want het leven gaat door. Dat is herkenbaar in wat wij nu meemaken. Gaat Poetin inbinden? Stabiliseert de oorlog, en is er een begin denkbaar van herstel? Het ligt buiten onze macht, of je nu vermogend bent of leeft van een uitkering.

Maar mensen zijn veerkrachtig. Ook onze Oekraïense gasten laten dat zien in een voor hen vreemd land. Ze ontmoeten elkaar in opvangcentra of kerken, helpen elkaar iets op te bouwen, willen zich dienstbaar maken, zoeken werk, ontspannen samen, er ontstaan zelfs romances. Hun leven gaat door in afwachting van betere tijden. Zolang er leven is is er hoop, en hoop doet ook leven.

Ton van Leijen (avanleijen@lijbrandt.nl)

Deel dit artikel